Dom Europy Olsztyn -

Kiedy myślimy o pierwszym samolocie, który kiedykolwiek został wynaleziony, przychodzą nam na myśl nazwiska amerykańskich braci Wright, którym przypisuje się pierwszy udany lot 17 grudnia 1903 roku. Jednak rzeczywistość wygląda inaczej. Otóż, małe miasto na południowym zachodzie Francji ma całkiem uzasadnione prawo do bycia miejscem narodzin wynalazcy pierwszego samolotu.

W 1841 roku Muret, wiejskie miasteczko położone 20 km na południe od Tuluzy, liczyło zaledwie około czterech tysięcy mieszkańców. To tam wychował się chłopiec, Clément Ader, urodzony 2 kwietnia tego samego roku, który od dzieciństwa fascynował się lotem owadów i ptaków. Ponieważ obsesyjnie marzył o lataniu, próbował uczyć się od tych zwierząt i stosować ich metody w praktyce, będąc nie tylko obserwatorem, ale także eksperymentatorem.

Jako młody chłopiec pewnego bardzo wietrznego dnia, a region słynie z silnego wiatru, zwanego Vent d’Autan, Clément Ader wyszedł nocą z improwizowanymi skrzydłami, które nazwał „kostiumem ptaka”, i oparł się na małym klifie nad rzeką Garonną, tuż przy ulicy, na której się urodził, a która to obecnie noszącej jego imię. Próbował manewrować skrzydłami pod różnymi kątami. Czasem kucał, czasem stawał na palcach. Nagle poczuł, że wiatr unosi go z ziemi. Po kilku sekundach porwał go silny podmuch, a on sam wrócił do domu przestraszony.

Później kontynuował naukę w lokalnej szkole przemysłowej w Tuluzie, by zostać inżynierem. Pracował w Kompanii Kolei Południowych (fr. Compagnie des chemins de fer du Midi), a następnie w Paryżu. Dzięki kilku swoim wynalazkom, w tym teatrofonowi, umożliwiającemu słuchanie spektakli teatralnych w domu przez telefon, zarobił pieniądze, które przeznaczył na dalsze obserwacje, zarówno w swoim prywatnym ptasim ogrodzie, jak i podczas podróży. W swoich wspomnieniach o lotnictwie wojskowym pozostawił wspaniałe opisy lotu bocianów obserwowanych w Strasburgu i wielkich sępów badanych w Algierii w 1882 roku. Opisy te znajdują się na stronach 39–51 w książce L’Aviation militaire, dostępnej w wolnym dostępie na stronie Biblioteki Narodowej Francji: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9810093p/f73.item.

Te obserwacje nie były wynikiem wyłącznie czystej ciekawości intelektualnej. Clément Ader chciał latać i latał. Trzynaście lat przed braćmi Wright, 9 października 1890 roku, jego ciekawa, nietoperzowata maszyna nazwana Éole (francuskie imię greckiego boga wiatru, Eola) oderwała się od ziemi na około pięćdziesiąt metrów. Samolot nie wzbił się wysoko, tylko na 20 centymetrów nad ziemią, ale leciał.

Armia francuska, zainteresowana tą technologią, sfinansowała kolejne prototypy, ale pozostawały one niestabilne i słabo sterowne, co uznane zostało za niepowodzenie. Finansowanie Adera zostało wstrzymane. Jego Avion III, testowany w październiku 1897 roku, przeleciał około 300 metrów, ale nie dało się go kontrolować przy silnym wietrze. Ponieważ nie mógł kontynuować budowy kolejnych prototypów, a jego wysiłki były praktycznie niezauważone, wycofał się kilka kilometrów na południe, do rodzinnego Muret, gdzie kupił posiadłość Ribonnet, winiarnię, którą starał się doprowadzić do doskonałości.

Pozostał jednak do końca życia orędownikiem rozwoju lotnictwa, publikując na przykład wpływową i pionierską książkę o lotnictwie wojskowym w 1909 roku. Uznanie zyskał dopiero w późniejszych latach. Francuskie słowo „avion”, czyli samolot, pochodzi od nazwy, którą nadał swoim prototypom, Avion 1–3. W 1922 roku otrzymał Legię Honorową (najwyższe odznaczenie francuskie), zaledwie trzy lata przed śmiercią.

Jego pośmiertna sława rosła. W tym czasie Tuluza stawała się coraz ważniejszym centrum lotnictwa. Dużą rolę odegrała w tym legendarna Aéropostale, która od 1928 roku jako pierwsza realizowała połączenia poczty lotniczej między Europą a Ameryką Południową. Pracował w niej Antoine de Saint-Exupéry, który opisał swoje doświadczenia w pierwszych powieściach: Courrier Sud w 1929 roku oraz Vol de Nuit w 1931 roku. Później do rozwoju regionu przyczyniły się także rosnące firmy lotnicze południowo-zachodniej Francji. Imię Clémenta Adera było wówczas pamiętane. Airbus na przykład nazwał jedną ze swoich hal pod Tuluzą jego imieniem w 1989 roku.

Jeszcze wcześniej zaś, przy okazji inauguracji Parc Clément Ader w Muret w 1930 roku, zgromadziło się około 30 000 osób. Obecne były ważne osobistości polityczne i przemysłowe, w tym przyszły prezydent Francji Vincent Auriol, który był wówczas burmistrzem Muret.

W parku tym kryje się też dość niespodziewany polski akcent. Monumentalny pomnik przedstawiający Clémenta Adera studiującego ptaki, nad którym wznosi się skrzydlaty Ikar, oraz mniejsze stele poświęcone wszystkim pionierom lotnictwa, zostały wykonane przez francuskiego artystę polskiego pochodzenia, Paula Landowskiego, znanego głównie z projektu monumentalnego posągu Chrystusa w Rio de Janeiro.

Jeśli chcecie dowiedzieć się nieco więcej o południowo-zachodniej Francji, zapraszam serdecznie na kolejne Café Français, które odbędzie się 13.03 (piątek) o godzinie 17:30 i będzie poświęcone Tuluzie i jej historii. Będę miał przyjemność je poprowadzić.

Autor: Grégoire Blot

Tłumaczenie: Dominik Sucharzewski

Na pierwszy rzut oka Boże Narodzenie w całej Kanadzie może wydawać się bardzo podobne: udekorowane choinki, rodzinne posiłki, wymiana prezentów i zimowe tradycje obecne od wybrzeża do wybrzeża. Pod tymi powierzchownymi podobieństwami kryją się jednak dwa odmienne modele kulturowe Bożego Narodzenia; jeden ukształtowany w Quebecu, drugi w anglojęzycznych prowincjach Kanady. Zrozumienie ich korzeni historycznych pomaga wyjaśnić, dlaczego w Quebecu tak centralną rolę odgrywa Wigilia, dlaczego święta koncentrują się tam na jedzeniu i rytuale oraz dlaczego w anglosaskiej Kanadzie większy nacisk kładzie się na pierwszy dzień świąt, obdarowywanie prezentami i bardziej skomercjalizowany charakter świąt.

Boże Narodzenie w Quebecu ma swoje korzenie bezpośrednio w Nowej Francji (1608–1760), kolonii założonej i zamieszkanej niemal wyłącznie przez francuskich katolików. W tym kontekście święta były przede wszystkim uroczystością religijną, głęboko zakorzenioną w katolickim kalendarzu liturgicznym. Życie społeczne i codzienne podporządkowane było Kościołowi, szczególnie w czasie długich zim doliny Rzeki Świętego Wawrzyńca.

Centralnym wydarzeniem świąt była pasterka (la messe de minuit) odprawiana w noc wigilijną. Rodziny często pokonywały duże odległości w trudnych warunkach, aby wziąć w niej udział, po czym zbierały się na późnonocny, uroczysty posiłek zwany „réveillon”. Ten zwyczaj odzwierciedlał ówczesną praktykę katolickiej Europy, gdzie dni świąteczne rozpoczynają się wieczorem dnia poprzedzającego.

Ze względu na izolację pierwszych osad francusko-kanadyjskich oraz surowe zimy, Boże Narodzenie stało się świętem zbiorowego przetrwania i ciągłości, a nie widowiska. Podkreślano w nich przede wszystkim spójność rodziny, przekazywanie tradycji z pokolenia na pokolenie, sycące, symboliczne potrawy, takie jak tourtière czy ragout, tradycję ustną, pieśni i folklor. Święta nie były więc zaprojektowane z myślą o rozrywce dla dzieci ani o pobudzaniu handlu.

Po brytyjskim podboju w 1760 roku francuskojęzyczni katolicy stali się mniejszością kulturową w obrębie Imperium Brytyjskiego. W tej nowej rzeczywistości administracja brytyjska przekazała dużą część zadań przynależnych administracji kolonialnej na rzecz Kościoła katolickiego, w tym edukację oraz ochronę zdrowia. Kościół korzystając ze swych przywilejów przybrał w Quebecu dodatkową rolę strażnika języka francuskiego, kultury i tożsamości w opozycji do Anglosasów. Tradycje bożonarodzeniowe stały się w związku z tym aktami ochrony dziedzictwa, kultury i języka. Podtrzymywanie pasterki, francuskich kolęd i katolickich rytuałów było sposobem na opór wobec asymilacji i utrwalanie pamięci zbiorowej. Dzięki temu Quebec zachował starszą, bardziej europejską formę Bożego Narodzenia znacznie dłużej niż inne regiony Ameryki Północnej.

Spokojna Rewolucja lat 60. XX wieku doprowadziła do gwałtownego spadku wpływu Kościoła w Quebecu. Uczestnictwo w nabożeństwach zmalało, a Boże Narodzenie utraciło dużą część swojego religijnego charakteru. Mimo to struktura kulturowa świąt okazała się niezwykle trwała. Pasterka przestała być aż tak powszechna, lecz nocne spotkania rodzinne, tradycyjne potrawy oraz kolędy pozostały. W dzisiejszym Quebecu Boże Narodzenie bywa postrzegane jako święto najpierw kulturowe, a dopiero potem religijne. Oczywiście zachodzą wyraźne różnice pomiędzy dużymi miastami a obszarami wiejskimi, jednakże sekularny charakter świąt jest trendem ogólnospołecznym.

W anglojęzycznej Kanadzie tradycje związane z Bożym Narodzeniem rozwijały się znacznie wolniej. Wielu brytyjskich protestantów, zwłaszcza purytanów, często odnosiło się do niego z podejrzliwością. Uważano je za zbyt katolickie, zbyt rozwiązłe moralnie oraz pozbawione wyraźnego uzasadnienia biblijnego. W XVIII wieku święta obchodzono skromnie albo wcale, a Nowy Rok bywał ważniejszym wydarzeniem towarzyskim.

Współczesna forma anglosaskiego Bożego Narodzenia wykształciła się głównie w XIX wieku, pod wpływem kultury wiktoriańskiej Wielkiej Brytanii. To wówczas upowszechniono tradycję choinki, powstała „Opowieść wigilijna” Charlesa Dickensa, oraz skoncentrowano obchodzenie Świąt Bożego Narodzenia wokół domu i rodziny odchodząc od modelu nabożeństw kościelnych w tym okresie roku. Jako część Imperium Brytyjskiego anglojęzyczna Kanada szybko przejęła te wiktoriańskie zwyczaje poprzez prasę, książki i wspólne normy kulturowe. Boże Narodzenie stało się symbolem mieszczańskiej stabilności, harmonii społecznej i szacunku znacznie bardziej niż aktem religijnej pobożności.

W XX wieku Stany Zjednoczone wywarły ogromny wpływ na sposób obchodzenia Bożego Narodzenia w anglosaskiej Kanadzie. Hollywood, reklama, radio i telewizja spopularyzowały postać Świętego Mikołaja, filmy świąteczne oraz konsumpcyjny charakter świąt. W rezultacie Boże Narodzenie nabrało charakteru silnie skomercjalizowanego, skoncentrowanego wokół poranku pierwszego dnia świąt (to wówczas w kulturze anglosaskiej rozdaje się prezenty), ściśle powiązanego z zakupami i wyprzedażami.

Boże Narodzenie w Quebecu i w anglojęzycznej Kanadzie nie tylko rozwijało się w różny sposób — zostało zbudowane na zupełnie odmiennych fundamentach. W Quebecu wyrosło z przedindustrialnego, katolickiego społeczeństwa nastawionego na przetrwanie i ochronę tożsamości. W anglosaskiej Kanadzie zostało w dużej mierze ukształtowane w XIX wieku, pod wpływem ideałów wiktoriańskich, a następnie wzmocnione przez amerykańską kulturę konsumpcyjną. Dziś te dwa modele współistnieją w jednym państwie, czasem się przenikając, a czasem pozostając odrębne. Razem stanowią rzadki przykład tego, jak jedno święto może wyrażać dwie równoległe historie kulturowe, z których każda snuje własną opowieść o wierze, rodzinie i znaczeniu zimowego świętowania.

Dominik Sucharzewski